Shkolla 9 vjecare e Drishtit 2010

 

Engjelloret e Drishtit

Të dhëna të reja nga dokumentet e Arkivit Sekret të Vatikanit.

Arkivi Sekret i Vatikanit është një ndër arkivat më të pasura në botë për historinë mesjetare shqiptare. Studimi dhe hulumtimi shkencor aty, të ofron mundësi për të nxjerrë në dritë të dhëna të reja, me vlera të paçmuara duke plotësuar mozaikun e boshllëqeve për ngjarje, data, personalitete, vende etj.
Kërkimet shkencore janë shumë interesante për studiuesit, veçanërisht për mesjetën, sepse të papriturat dhe sfidat janë shumë befasuese. Jo rrallë ka ndodhur që të shpenzohen orë, ditë e muaj të tërë, pa pasur ndonjë rezultat konkret, për një temë a personalitet të caktuar. Një gjë e tillë, nuk ndodh kur fillon të bësh kërkime ose hulumtime shkencore për disa nga familjet fisnike shqiptare, të cilat ishin mjaft të fuqishme dhe kishin ndikim në zhvillimet e përgjithshme politike, kulturore, ekonomike, ushtarake… etj, jo vetëm në trojet shqiptare, por edhe më gjerë. Për familjen e Kastriotëve, tashmë është e njohur se ata përmenden për herë të parë në vitin 1368, në një diplomë – origjinali i së cilës ruhet në Dubrovnik dhe janë shkruar shumë studime, libra, artikuj, etj. Familje tjetër me shumë interes për historiografinë në përgjithësi dhe mesjetën shqiptare në veçanti, është ajo e Engjëllorëve të Drishtit. Burime të shkruara, dorëshkrime, dokumente dhe libra pak të njohur ose fare të panjohur, ruhen në shumë arkiva e biblioteka të ndryshme të Italisë, Kroacisë, Spanjës, Austrisë, Francës, Rusisë, Shkodrës, [te disa pinjollë të kësaj familje, si psh. Kamsi], etj. për këtë familje fisnike shqiptare. Deri me sot, nuk është bërë një punë sistematike, hulumtuese-studiuese, identifikuese për gjithçka ruhet për këtë familje.
Dorëshkrimet e pabotuara që na janë ruajtur nga familja fisnike Engjëllori prej Drishtit, kanë si elemente të përbashkëta, faktin se janë shkruar nga e njëjta dorë në fund të shekullit XV ose fillim të shekullit XVI. Ka shumë gjëra që duhen sqaruar, parë me sy kritik, rivlerësuar, ballafaquar me burime dhe dokumente të tjera, të drejtëpërdrejta apo të tërthorta, për të nxjerrë përfundime të sakta, të qëndrueshme dhe të vlershme, qoftë për familjen, qoftë për pjesëtarët e kësaj familje, të cilët kishin ndikime të jashtëzakonshme në shumë zhvillime të kohës në shekujt XIV-XVII.
Njëri ndër figurat më të shquara të kësaj familje është Pal Engjëlli, kryeipeshkëv u Durrësit dhe njeri shumë i afërt i Gjergj Kastriotit Skënderbeut në njërën anë, ndërsa në anën tjetër, personalitet shumë i besuar i Selisë së Shenjtë dhe Republikës së Shën Markut. Për rininë, shkollimin dhe fillimet e para të shërbimit, shugurimin, jetën baritore, etj, të Pal Engjëllit kemi shumë pak të dhëna të sakta. Pali ishte nga familja e famshme dhe e vjetër e Engjëllorëve, që sunduan për një kohë të gjatë në Shqipëri dhe ishin zotërues jo vetëm të Drishtit por edhe të Tivarit, Ulqinit. Durrësit dhe qyteteve të tjera. Nuk është për t’u çuditur që shumë nga fisi i Engjëllorëve u shpërngulën në vende të ndryshme për të gjetur një jetë më të mirë, po kështu edhe Pali ynë me një pjesë të familjes së tij u shpërngulën në zotërimin venedikas, në qytetin e Trevizos. E dhëna e parë e dokumentuar vjen nga qyteti i Trevizos në Itali, ku Pali, ishte rektor i famullisë së Shën Augustinit. Pas shërbimeve disa-vjeçare në këtë famulli, ai emërohet ipeshkëv i Shasit, më 16. XI. 1440 për të shërbyer në këtë ipeshkëvi deri më 18. VII. 1446.
Duke shërbyer me devotshmëri dhe përkushtim pranë popullit nga i cili kishte origjinën, sipas dokumenteve origjinale që ruhen në Archivio Segreto Vaticano, papa Eugeni IV, në vitin e pesëmbëdhjetë të pontifikatit të tij, ditën e mërkurë, me datë 22 dhjetor e konfirmoi Palin si ipeshkëv në Drishtit, gjë që mund të lexohet në tabulat e provisioneve romane, vëllimi 22, f. 13 si dhe vëll. 75, f. 12; më 22. X. 1445 i cili shërbeu në këtë ipeshkëvi, që ishte njëherësh edhe qyteti i lindjes së tij deri më 23. IX. 1457. Aty është shkruar gabimisht viti 1446, në vend të vitit 1445. Në të vërtetë viti i pesëmbëdhjetë i potnifikatit të Eugenit IV, fillon më 12 mars të vitit 1445 dhe përfundon në të njëjtën datë të marsit të vitit 1446. Data 22 dhjetor 1445, është po ditë e mërkurë, kështu që periudha e ipeshkvit të Drishtit, në vitin e pesëmbëdhjetë të pontifikatit të papës Eugeni IV, është në vitin 1445. Në vitin pasues më 24 gusht 1446, ai paguan detyrimin e zakonshëm, për taksën e kishës së Drishtit, Obl. Cam. Ap. vëll. 70, f. 164; [Obligationes Camere Apostolice. /Detyrimi ndaj Dhomës Apostolike/.] Obl. S. C. vëll. 71, 39. [Obligationes Sacre Congregationis. /Detyrimi ndaj Kongregatës së Shenjtë/; C. Eubel, Hierarchia Catholica..., vëll. II. f. 145; D. Farlati. Illyricum Sacrum..., vëll. VII, f. 240-243; B. Gams. Series Episcoporum ..., f. 406, shënon si datë të vdekjes së Pal Dushit 22. XII. 1455, por në mes të emrit e mbiemrit në kllapa shënon “Angelus” përkatësisht: Paulus (Angelus) Dusius]; C. Eubel. Hierarchia…, f. 145, ref. nr. 1, shkruan: “Qui 11 Mart. 1454 promovetur in aepiscopatum. Craynen., ita tamen ut retineat eccl. Drivasten.” Ndërsa D. Farlati, vëll. VII, f. 242, shkruan se Paulus Dussius ishte ipeshkv i: “Crainensem dicti Episcopi Dumnenses et Macarenses” duke iu referuar vëllimit IV, të “Illyricum Sacrum.” Në këtë vëllim, në f. 91-183, nuk hasim asnjëherë emrin e Paulus Dussius. Në fakt, kjo ngatërresë si duket nuk është vetëm këtu, por mund të ketë ndodhur me rastin e shënimit të emrit të Pal Engjëllit, në Archivio Segreto Vaticano, fondin Obligationes et Solutiones, vëll. 72; f. 86r, ku ruhet një dokument origjinal në të cilin shkruhet se Pali, ipeshkvi i Drishtit është emëruar ipeshkëv i Trogirit në Kroaci, pra jo i Krajës. Nëse kjo është e saktë, atëherë ngatërresa vjen prej këtu. Si duket as Farlati e as Eubel, nuk e kanë pasur në dorë këtë dokument. Dokumenti për të cilin flasim është: “Die Lune V Idus Marcii, [11 mars 1454] sanctissimus dominus noster in consistorio secreto, ad relacionem domini cardinalis Sancte Crucis, absolvit reverendum patrem Paulum, episcopum Drivastensem, a vinculo, quo ecclesie Drivastensi, cui tunc preerat, tenebatur, illumque transtulit ad ecclesiam Traguriensem, per obitum domini Sabe, ultimi Traguriensis archiepiscopi, extra Romanam curiam deffuncti, vacantem, et nichillominus ecclesiam Drivastensem predictam, ut premitttitur, vacantem, eidem domino Paulo quoad vixerit regendam et gubernandam commendavit.”
Ne mendojmë se Eubeli, Gamsi, Farlati dhe historianë e studiues të tjerë gabojnë kur shënojnë se Pal Dushi dhe Pal Engjëlli, janë dy personalitete të ndryshme. Studimet dhe kërkimet shkencore më të reja, hedhin poshtë pohimet se kemi dy ipeshkëv të ndryshëm në të njëjtën kohë.

Dr. Musa Ahmeti Dr. Etleva Lala, MILOSAO

Teravia e shtatë, në xhaminë e fshatit Drisht

(Shkodër, më 6 shtator 2008)  

“Katundi i Drishtit – dikur qytet në zâ – qi âsht nji nga mâ të mëdhajat katunde të Postrribës, fillon ç’prej urës së Mesit fill për të gjatë rruge bregu Kiri gjith kund, n’e rrmaktë, deri në Rrasek e mandej në të dy brigjet e shkon deri sosë Amaraj, deri aty ku ky lum rrëxohet, përtej urës së Vizit…

   Shumica e këtij vêndi âsht shkamb, gurishtë, rreshpe e bokë e kuqe…”[1]

   Ky është një përshkrim i shkurtër, bërë shumë kohë më parë për fshatin e Drishtit, drejt së cilit jemi nisur sonte, në kërkim të kënaqësisë hyjnore, namazit të teravisë, dhikreve, lutjeve e takimit me vëllezërit tanë atje.

   Teksa kalonim mbi urën e Mesit, errësirës që dominonte përreth i jepte dritë, me dritën e saj, hëna e re e këtij muaji të madhërueshëm, që kishte hyrë në natën e saj të shtatë. Ajo, me shkëlqimin rrezatues që e karakterizon, përveç kënaqësisë së vështrimit drejt saj, na bëhej edhe shoqëruese e sjellshme, në rrugëtimin tonë drejt xhamisë së Drishtit, për të falur teravinë me besimtarët atje.

   Nga aty, rruga drejt fshatit Drisht është shumë e vështirë. Kushedi qysh kur nuk është vënë dorë mbi të?! Kushedi kur u është bërë premtimi i fundit banorëve të kësaj zone për miradi e mrekulli, nga ndonjë sharlatan mashtrues, vjedhës votash?!

   Kudo errësirë, rrugë të shkatërruara, gurë, pluhur, erë varfërie e nëpërkëmbje! Ah, shqiptarët e ngratë dhe mjerimi i tyre që i ndjek kudo, hap pas hapi, qeveri pas qeverie, deputet pas deputeti, zgjedhje pas zgjedhjesh! Shqipëria evropiane?!

   Me dritat e makinës, arrijmë të orientohemi disi dhe bri një lokali të mbyllur, marrim kthesën për të hyrë në një qorrsokak, në të majtë të së cilit ndodhet xhamia e vjetër e fshatit Drisht.

   Xhamia e këtij fshati është e moçme[2] dhe thuajse përdhese, ndonëse aty-këtu shihet dora e meremetimit nga banorët e këtij fshati. Shihet tavani prej dërrase, muret e brendshme të veshura poashtu me dërrasë etj. Por, gjithësesi, ajo mbetet  në gjendje të varfër e me shumë nevoja për të qenë një xhami shumëfunksionale e një qendër e mirëfilltë bashkëkohore për besimtarët frekuentues të saj, ndonëse pasuritë vakëf nuk i mungojnë! Edhe pse e pasur në pamje të parë, tokat e xhamisë duken të zaptuara e të tjetërsuara, si shumica e vakëfeve në vendin tonë, ku gjurmët famëkeqe të murtajës femohuese komuniste nuk ka shi qytetërues që t’i fshijë!? A u merret qira tjetërsuesve të tokave vakëf të kësaj xhamie? Nëse po, a shfrytëzohen ato të ardhura për restaurimin dhe mirëmbajtjen e këtij institucioni islam me vlera historike (duke parë edhe lashtësinë e saj)? E nëse jo, deri kur?

   Këto janë disa pyetje dhe reflektime që të vijnë vetvetiu teksa merr të hysh në xhaminë e vjetër të Drishtit, në murin ballor të së cilës varet një foto e Marubit të famshëm, që tregon mjaft qartë e bukur hijeshinë dhe madhështinë e minares së gurtë të kësaj xhamie, kohë më parë..!

   Në hyrje të xhamisë, në krah të majtë, është improvizuar një abdeshane, me disa çezme që i shërbejnë kujtdo që ka nevojë të pajiset me abdes, para faljes së namazit. Faltorja, disa hapa më tutje, përbëhet nga mihrabi, i punuar thjeshtë dhe i zbukuruar me dy perde me ngjyrë të gjelbërt e të kuqe. Minberi, është një punim dërrase, i thjeshtë, me disa këmbë shkallë. Bri tij janë varur disa peshqirë, që kushedi se pse janë lënë aty, sepse vetëm aty nuk është vendi i tyre!

   Në krahun tjetër të minberit ndodhet një raft i vogël, në këmbë, në brendësi të së cilit janë vendosur disa libra. Ai, kryen edhe funksionet e një minibiblioteke që i ofron besimtarëve prej “mirësive” të saj, saherë kanë nevojë. Ky fakt, padyshim që duhet përshëndetur dhe inkurajuar për mirë, sepse mbart në vetëvete elementë qytetërues, që e kanë burimin te xhamia!

   Megjithëse nuk i mungon elektrifikimi, muret e xhamisë së Drishtit janë të veshura edhe me kandilë me pasqyrë, që me siguri janë pjesë e traditës së lashtë të kësaj xhamie. Ata, në njëfarë mënyre, janë urë lidhëse e bashkëkohores me traditën dhe gjurmët e lashtësisë së “xhamisë së Hebibajve”, siç quhej ndryshe kjo xhami.

   Xhamia e Drishtit është e shtruar me tapeta shumëngjyrësh e rrypina të ndryshme, që e zbukurojnë atë dhe njëkohësisht i vijnë në ndihmë xhematit në momentin e rreshtimit për namaz.

   Ndonëse me një xhemat jo të pakët në numër, xhamia e Drishtit është e qetë, e paqtë. Dominon butësia e kësaj nate plot mëshirë. Teksa hyjmë në ambientin e faltores, më të vjetrit ngrihen në këmbë dhe me urime e lutje dashamire vijnë drejt nesh duke na shtrënguar duart e duke na përqafuar. Janë të kënaqur që xhaminë e tyre nuk e kanë harruar në këtë Ramazan, ndonëse realiteti i përgjithshëm i saj dëshmon të kundërtën..! Edhe xhamia e Drishtit, si shumë xhami të tjera të Shkodrës, ka kohë që është lënë në harresë dhe vazhdon..!

   Megjithatë, ky fakt nuk i ka penguar më të rinjtë e përkushtuar të kësaj xhamie që të lexojnë e të fitojnë dituri, për t’ia përcjellur më pas vëllezërve të tyre në xhami. Këtë, e pamë edhe në xhaminë e Drishtit, ku në momentet e hyrjes tonë, pranë mihrabit ishte ulur një i ri, që me shumë përkushtim po u lexonte hadithe të përzgjedhura besimtarëve të pranishëm. E falënderova me zemër “vaizin” e ri të kësaj xhamie, për iniciativën e tij, në shërbim të fjalëve të të dërguarit të All-llahut (a.s)!

   Falja e namazit të jacisë, pasuar nga teravia, paraprirë nga një ders mbi vlerat dhe dobitë e agjërimit, ta shtojnë edhe më tepër dëshirën për të qëndruar sa më gjatë në këtë xhami të thjeshtë, thuajse përdhese, por me njerëz të mirë, të dashur, bujarë, besimtarë!

   Pas përfundimit të riteve fetare dhe lutjes së gjatë në gjuhën shqipe, sëbashku me thirrësin islam Lavdrim Hamja, përqafohemi ngrohtë me xhematin e xhamisë së Drishtit me dëshirën e mirë të ritakimit dhe marrim të largohemi, prej nga kemi ardhur.

   Teksa dalim nga xhamia e Drishtit, errësirën e natës, e thyen drita e largët e yjeve të panumërt që qëndrojnë mbi kokat tona. Teksa i sheh, vëren harmoni! Ata ngjajnë me fenerë ndriçues, shumë larg e shumë lart mbi ne. Aq larg e lart, sa distanca e realitetit të kësaj xhamie e kësaj zone me vërtetësitë e dëshirave dhe lutjeve të sinqerta, për mirëqenie dhe begati të saj!

 

---

[1] Hashim Koplikaj, “Postrriba”, në revistën “Cirka”, viti II, nr. 26, 18.7.1937, fq. 175.

[2] Në lidhje me vjetërsinë e saj, kam gjetur të shkruar se: “Xhamija, qi âsht me nji minare latue për bukuri, me sarrafe prej hekurash kafazlí, me gjith se âsht andej ure e prroni, mban êmnin e kësaj lagje: Xhamija Hebibaj”- Shih: Hashim Koplikaj, “Postrriba”, në revistën “Cirka”, viti II, nr. 27, 1.8.1937, fq. 195..

Autori: http://www.muhamedsytari.net